महाराष्ट्रातील अभयारण्ये

महाराष्ट्र विविध वनसंपत्ती आणि प्राणीसंपत्तीने संपन्न प्रदेश आहे.महाराष्ट्रामध्येअनेक प्राणी आणि पक्षी संपुर्णपणे संरक्षित केली गेलेली आहे. या अभयारण्यात विविध प्रकारचे प्राणी आणि पक्षी मोठ्या प्रमाणात आढळतात. त्यांचे संपूर्णपणे संरक्षण केले जाते. महाराष्ट्राला समृद्ध जैवविविधतेचा वारसा लाभला आहे. राज्यात वाघ, बिबटे, अस्वल, गवे, सांबर आणि विविध पक्षी यांसारख्या वन्यजीवांच्या संरक्षणासाठी राष्ट्रीय उद्यानांची स्थापना करण्यात आली आहे. ही उद्याने पूर्व विदर्भातील घनदाट जंगलांपासून सह्याद्री पर्वतरांगा आणि मुंबईसारख्या महानगरापर्यंत पसरलेली आहेत. राज्यात एकूण ६ राष्ट्रीय उद्याने आहेत. यांपैकी ताडोबा-अंधारी हे राज्यातील सर्वात जुने आणि सर्वात मोठे उद्यान मानले जाते. महाराष्ट्रातील अभयारण्ये या भागात विस्तृत माहिती देण्यात आलेली आहे. वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, १९७२ अंतर्गत विशिष्ट प्राणी, पक्षी आणि त्यांच्या अधिवासाच्या संरक्षणासाठी अभयारण्ये घोषित केली जातात. राष्ट्रीय उद्यानाच्या तुलनेत इथे काही मर्यादित मानवी क्रियांना परवानगी असते. महाराष्ट्रात वनक्षेत्रे, पाणथळ जागा, सरोवरे आणि सागरी किनारा अशा विविध प्रकारच्या भूभागांत अभयारण्ये आहेत.
महाराष्ट्रातील प्रमुख अभयारण्ये-जिल्हा,क्षेत्रफळ
| अनु क्र. | अभयारण्याचे नाव | जिल्हा | क्षेत्रफळ (चौ. किमी, अंदाजे) |
|---|---|---|---|
| १ | राधानगरी | कोल्हापूर | ३५१.१६ |
| २ | कोयना | सातारा | ४२३.५५ |
| ३ | भीमाशंकर | पुणे, ठाणे | १३०.७८ |
| ४ | तानसा | ठाणे, पालघर | ३०४.८१ |
| ५ | फणसाड | रायगड | ६९.७९ |
| ६ | कर्नाळा (पक्षी) | रायगड | ४.४८ |
| ७ | तुंगारेश्वर | पालघर | ८५.७० |
| ८ | ठाणे खाडी (फ्लेमिंगो) | ठाणे | १६.९१ |
| ९ | मालवण (सागरी) | सिंधुदुर्ग | २९.१२ |
| १० | सागरेश्वर | सांगली | १०.८७ |
| ११ | मयुरेश्वर-सुपे | पुणे | ५.१४ |
| १२ | कळसूबाई-हरिश्चंद्रगड | अहिल्यानगर (अहमदनगर) नाशिक, पुणे | ३६१.७१ |
| १३ | देऊळगाव रेहेकुरी | अहिल्यानगर (अहमदनगर) | २.१७ |
| १४ | माळढोक पक्षी (नान्नज) | सोलापूर, अहिल्यानगर (अहमदनगर) | ८,४९६.४४ (सर्वाधिक) |
| १५ | नांदूर मध्यमेश्वर (पक्षी) | नाशिक | १००.१२ |
| १६ | जायकवाडी (पक्षी) | छ. संभाजीनगर (औरंगाबाद) बीड | ३४१.०५ |
| १७ | गौताळा-औटरमघाट | छ. संभाजीनगर (औरंगाबाद), जळगाव | २६०.६१ |
| १८ | यावल | जळगाव | १७७.५२ |
| १९ | अनेर धरण | धुळे | ८२.९४ |
| २० | येडशी रामलिंग घाट | धाराशिव (उस्मानाबाद) | २२.३७ |
| २१ | लोणार | बुलढाणा | ३.६६ |
| २२ | ज्ञानगंगा | बुलढाणा | २०५.२३ |
| २३ | नरनाळा | अकोला | १२.३५ |
| २४ | काटेपूर्णा | अकोला | ७३.६९ |
| २५ | वान | अकोला | २११.०० |
| २६ | पैनगंगा | यवतमाळ, नांदेड | ३२४.६२ |
| २७ | टिपेश्वर | यवतमाळ | १४८.६३ |
| २८ | बोर | वर्धा | ६१.१० |
| २९ | उमरेड-करहांडला | नागपूर, भंडारा | १८९.३९ |
| ३० | नागझिरा | गोंदिया, भंडारा | १५२.८१ |
| ३१ | अंधारी | चंद्रपूर | ५०९.२७ |
| ३२ | भामरागड | गडचिरोली | १०४.३८ |
| ३३ | चपराळा | गडचिरोली | १३४.७८ |
टीप: ही यादी परीक्षेच्या दृष्टीने प्रमुख अभयारण्यांची आहे, सर्वांची नाही. क्षेत्रफळाचे आकडे माझ्या माहितीतून दिले आहेत आणि वेगवेगळ्या पुस्तकांत त्यात फरक आढळतो. उदाहरणार्थ, तानसाचे क्षेत्रफळ काही स्रोतांत वेगळे दिलेले दिसते. काही अभयारण्ये (बोर, टिपेश्वर, नागझिरा, अंधारी इ.) आता व्याघ्र प्रकल्पाचा भाग आहेत.
परीक्षेसाठी लक्षात ठेवण्याचे मुद्दे
- पहिले अभयारण्य: राधानगरी (कोल्हापूर), गव्यासाठी प्रसिद्ध
- क्षेत्रफळाने सर्वात मोठे: माळढोक (सोलापूर-अहिल्यानगर (अहमदनगर)
- सर्वात लहान: देऊळगाव रेहेकुरी अहिल्यानगर (अहमदनगर), काळवीटासाठी प्रसिद्ध
- पक्षी अभयारण्ये: नांदूर मध्यमेश्वर (“महाराष्ट्राचे भरतपूर”), जायकवाडी, कर्नाळा, ठाणे खाडी
- सागरी अभयारण्य: मालवण (सिंधुदुर्ग)
- सरोवर: लोणार (बुलढाणा), खाऱ्या पाण्याचे आणि उल्कापाताने तयार झालेले
महाराष्ट्रातील नद्या आणि त्यांच्या उपनद्या यांची महत्वाची माहिती जाणून घेण्यासाठी येथे क्लिक करा.
महाराष्ट्रातील अभयारण्ये स्थापना वर्ष, वैशिष्ट्य,
प्रमुख प्राणी
| अनु. | अभयारण्य | स्थापना वर्ष | वैशिष्ट्य / प्रमुख प्राणी |
|---|---|---|---|
| १ | राधानगरी | १९५८* | राज्यातील पहिले अभयारण्य; गवा |
| २ | कर्नाळा | १९६८ | पक्षी अभयारण्य |
| ३ | यावल | १९६९* | सातपुडा रांग; बिबटा, अस्वल |
| ४ | तानसा | १९७०* | तानसा सरोवर; बिबटा, सांबर |
| ५ | बोर | १९७०* | आता व्याघ्र प्रकल्प; वाघ |
| ६ | नागझिरा | १९७०* | नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्पाचा भाग; अस्वल, गवा |
| ७ | माळढोक (नान्नज) | १९७९ | क्षेत्रफळाने सर्वात मोठे; माळढोक पक्षी |
| ८ | देऊळगाव रेहेकुरी | १९८०* | काळवीट |
| ९ | कोयना | १९८५* | शिवसागर जलाशय; सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पाचा भाग |
| १० | भीमाशंकर | १९८५* | शेकरू (राज्यप्राणी); भीमा नदीचा उगम |
| ११ | सागरेश्वर | १९८५* | मानवनिर्मित अभयारण्य; सांबर, चितळ |
| १२ | फणसाड | १९८६* | सदाहरित जंगल; उडती खार |
| १३ | नांदूर मध्यमेश्वर | १९८६* | “महाराष्ट्राचे भरतपूर”; रामसर स्थळ |
| १४ | जायकवाडी | १९८६ | नाथसागर; स्थलांतरित पक्षी |
| १५ | गौताळा-औटरमघाट | १९८६ | बिबटा, अस्वल |
| १६ | कळसूबाई-हरिश्चंद्रगड | १९८६* | कळसूबाई हे राज्यातील सर्वात उंच शिखर |
| १७ | पैनगंगा | १९८६* | वाघ, बिबटा, निलगाय |
| १८ | अंधारी | १९८६ | ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्पाचा भाग |
| १९ | अनेर धरण | १९८६ | अनेर धरण परिसर |
| २० | चपराळा | १९८६ | घनदाट जंगल |
| २१ | मालवण (सागरी) | १९८७ | भारतातील पहिले सागरी अभयारण्य; सिंधुदुर्ग किल्ला |
| २२ | काटेपूर्णा | १९८८ | काटेपूर्णा जलाशय; विदर्भ |
| २३ | भामरागड | १९९७ | घनदाट जंगल |
| २४ | टिपेश्वर | १९९७ | वाघ |
| २५ | नरनाळा | १९९७ | नरनाळा किल्ल्याजवळ |
| २६ | ज्ञानगंगा | १९९७ | ज्ञानगंगा नदी; बिबटा |
| २७ | मयुरेश्वर-सुपे | १९९७ | राज्यातील सर्वात लहान वनक्षेत्र असलेल्या अभयारण्यांपैकी |
| २८ | वान | १९९७ | मेळघाट परिसर |
| २९ | लोणार | २०००* | उल्कापाताने तयार झालेले सरोवर; रामसर स्थळ |
| ३० | उमरेड-करहांडला | २०१२* | वाघ, बिबटा |
| ३१ | ठाणे खाडी (फ्लेमिंगो) | २०१५* | रोहित (फ्लेमिंगो) पक्षी; रामसर स्थळ |
| ३२ | तुंगारेश्वर | उपलब्ध नाही | पालघर जिल्ह्यातील जंगल |
| ३३ | येडशी रामलिंग घाट | उपलब्ध नाही | मराठवाडा |
महाराष्ट्रातील अभयारण्ये — स्पर्धा परीक्षा सराव प्रश्नसंच PDF डाउनलोड करा.
महाराष्ट्रातील अभयारण्ये — FAQ (१० प्रश्न)
कोल्हापूर जिल्ह्यातील राधानगरी (दाजीपूर) वन्यजीव अभयारण्य हे महाराष्ट्रातील पहिले घोषित अभयारण्य मानले जाते (१९५८). हे प्रामुख्याने भारतीय गव्यांसाठी प्रसिद्ध आहे.
पुणे आणि ठाणे जिल्ह्यांच्या सीमेवर सह्याद्रीच्या रांगेत असलेले भीमाशंकर वन्यजीव अभयारण्य शेकरू खारीच्या संवर्धनासाठी प्रसिद्ध आहे.
सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मालवण सागरी अभयारण्य (स्थापना १९८७) हे महाराष्ट्रातील पहिले सागरी अभयारण्य आहे. येथे सागरी जीवसृष्टी व प्रवाळ परिसंस्थेचे संवर्धन केले जाते.
गोदावरी नदीवरील जायकवाडी धरणाच्या परिसरात छत्रपती संभाजीनगर आणि अहिल्यानगर जिल्ह्यांच्या हद्दीत हे पक्षी अभयारण्य विस्तारलेले आहे. हिवाळ्यात येथे अनेक देशी व परदेशी स्थलांतरित पक्षी येतात.
नाशिक जिल्ह्यातील गोदावरी आणि कादवा नद्यांच्या संगमावरील नांदूर मध्यमेश्वर हे महाराष्ट्रातील पहिले रामसर पाणथळ स्थळ असून ‘महाराष्ट्राचे भरतपूर’ म्हणून ओळखले जाते.
माळढोक पक्षी अभयारण्य प्रामुख्याने अहिल्यानगर आणि सोलापूर जिल्ह्यांत पसरलेले आहे (तसेच धाराशिव परिसरात नवीन माळढोक अभयारण्य क्षेत्र आहे).
गौताळा औट्रमघाट वन्यजीव अभयारण्य छत्रपती संभाजीनगर आणि जळगाव जिल्ह्यांच्या सीमेवर अजिंठा-सातमाळा डोंगररांगेत आहे. येथे वाघ, बिबट्या, अस्वल, हरणे आणि विविध पक्षी आढळतात.
सातपुडा पर्वतरांगेतील अमरावती जिल्ह्यात मेळघाट अभयारण्य व व्याघ्र प्रकल्प आहे. हे घनदाट सागवान जंगल, वाघ आणि समृद्ध जैवविविधतेसाठी प्रसिद्ध आहे.
सांगली जिल्ह्यातील सागरेश्वर अभयारण्य (यशवंतराव चव्हाण सागरेश्वर अभयारण्य) हे महाराष्ट्रातील पहिले मानवनिर्मित अभयारण्य मानले जाते.
वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ अंतर्गत ही संरक्षित क्षेत्रे घोषित केली जातात: