महाराष्ट्रातील अभयारण्ये

महाराष्ट्रातील अभयारण्ये

महाराष्ट्र विविध वनसंपत्ती आणि प्राणीसंपत्तीने संपन्न प्रदेश आहे.महाराष्ट्रामध्येअनेक प्राणी आणि पक्षी संपुर्णपणे संरक्षित केली गेलेली आहे. या अभयारण्यात विविध प्रकारचे प्राणी आणि पक्षी मोठ्या प्रमाणात आढळतात. त्यांचे संपूर्णपणे संरक्षण केले जाते. महाराष्ट्राला समृद्ध जैवविविधतेचा वारसा लाभला आहे. राज्यात वाघ, बिबटे, अस्वल, गवे, सांबर आणि विविध पक्षी यांसारख्या वन्यजीवांच्या संरक्षणासाठी राष्ट्रीय उद्यानांची स्थापना करण्यात आली आहे. ही उद्याने पूर्व विदर्भातील घनदाट जंगलांपासून सह्याद्री पर्वतरांगा आणि मुंबईसारख्या महानगरापर्यंत पसरलेली आहेत. राज्यात एकूण ६ राष्ट्रीय उद्याने आहेत. यांपैकी ताडोबा-अंधारी हे राज्यातील सर्वात जुने आणि सर्वात मोठे उद्यान मानले जाते. महाराष्ट्रातील अभयारण्ये या भागात विस्तृत माहिती देण्यात आलेली आहे. वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, १९७२ अंतर्गत विशिष्ट प्राणी, पक्षी आणि त्यांच्या अधिवासाच्या संरक्षणासाठी अभयारण्ये घोषित केली जातात. राष्ट्रीय उद्यानाच्या तुलनेत इथे काही मर्यादित मानवी क्रियांना परवानगी असते. महाराष्ट्रात वनक्षेत्रे, पाणथळ जागा, सरोवरे आणि सागरी किनारा अशा विविध प्रकारच्या भूभागांत अभयारण्ये आहेत.

महाराष्ट्रातील प्रमुख अभयारण्ये-जिल्हा,क्षेत्रफळ

अनु
क्र.
अभयारण्याचे नावजिल्हाक्षेत्रफळ (चौ. किमी, अंदाजे)
१राधानगरीकोल्हापूर३५१.१६
२कोयनासातारा४२३.५५
३भीमाशंकरपुणे, ठाणे१३०.७८
४तानसाठाणे, पालघर३०४.८१
५फणसाडरायगड६९.७९
६कर्नाळा (पक्षी)रायगड४.४८
७तुंगारेश्वरपालघर८५.७०
८ठाणे खाडी (फ्लेमिंगो)ठाणे१६.९१
९मालवण (सागरी)सिंधुदुर्ग२९.१२
१०सागरेश्वरसांगली१०.८७
११मयुरेश्वर-सुपेपुणे५.१४
१२कळसूबाई-हरिश्चंद्रगडअहिल्यानगर (अहमदनगर) नाशिक, पुणे३६१.७१
१३देऊळगाव रेहेकुरीअहिल्यानगर (अहमदनगर)२.१७
१४माळढोक पक्षी (नान्नज)सोलापूर, अहिल्यानगर
(अहमदनगर)
८,४९६.४४ (सर्वाधिक)
१५नांदूर मध्यमेश्वर (पक्षी)नाशिक१००.१२
१६जायकवाडी (पक्षी)छ. संभाजीनगर (औरंगाबाद)
बीड
३४१.०५
१७गौताळा-औटरमघाटछ. संभाजीनगर (औरंगाबाद), जळगाव२६०.६१
१८यावलजळगाव१७७.५२
१९अनेर धरणधुळे८२.९४
२०येडशी रामलिंग घाटधाराशिव (उस्मानाबाद)२२.३७
२१लोणारबुलढाणा३.६६
२२ज्ञानगंगाबुलढाणा२०५.२३
२३नरनाळाअकोला१२.३५
२४काटेपूर्णाअकोला७३.६९
२५वानअकोला२११.००
२६पैनगंगायवतमाळ, नांदेड३२४.६२
२७टिपेश्वरयवतमाळ१४८.६३
२८बोरवर्धा६१.१०
२९उमरेड-करहांडलानागपूर, भंडारा१८९.३९
३०नागझिरागोंदिया, भंडारा१५२.८१
३१अंधारीचंद्रपूर५०९.२७
३२भामरागडगडचिरोली१०४.३८
३३चपराळागडचिरोली१३४.७८

टीप: ही यादी परीक्षेच्या दृष्टीने प्रमुख अभयारण्यांची आहे, सर्वांची नाही. क्षेत्रफळाचे आकडे माझ्या माहितीतून दिले आहेत आणि वेगवेगळ्या पुस्तकांत त्यात फरक आढळतो. उदाहरणार्थ, तानसाचे क्षेत्रफळ काही स्रोतांत वेगळे दिलेले दिसते. काही अभयारण्ये (बोर, टिपेश्वर, नागझिरा, अंधारी इ.) आता व्याघ्र प्रकल्पाचा भाग आहेत.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवण्याचे मुद्दे

  • पहिले अभयारण्य: राधानगरी (कोल्हापूर), गव्यासाठी प्रसिद्ध
  • क्षेत्रफळाने सर्वात मोठे: माळढोक (सोलापूर-अहिल्यानगर (अहमदनगर)
  • सर्वात लहान: देऊळगाव रेहेकुरी अहिल्यानगर (अहमदनगर), काळवीटासाठी प्रसिद्ध
  • पक्षी अभयारण्ये: नांदूर मध्यमेश्वर (“महाराष्ट्राचे भरतपूर”), जायकवाडी, कर्नाळा, ठाणे खाडी
  • सागरी अभयारण्य: मालवण (सिंधुदुर्ग)
  • सरोवर: लोणार (बुलढाणा), खाऱ्या पाण्याचे आणि उल्कापाताने तयार झालेले

महाराष्ट्रातील नद्या आणि त्यांच्या उपनद्या यांची महत्वाची माहिती जाणून घेण्यासाठी येथे क्लिक करा.

महाराष्ट्रातील अभयारण्ये स्थापना वर्ष, वैशिष्ट्य,
प्रमुख प्राणी

अनु.अभयारण्यस्थापना वर्षवैशिष्ट्य /
प्रमुख प्राणी
१राधानगरी१९५८*राज्यातील पहिले अभयारण्य; गवा
२कर्नाळा१९६८पक्षी अभयारण्य
३यावल१९६९*सातपुडा रांग; बिबटा, अस्वल
४तानसा१९७०*तानसा सरोवर; बिबटा, सांबर
५बोर१९७०*आता व्याघ्र प्रकल्प; वाघ
६नागझिरा१९७०*नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्पाचा भाग;
अस्वल, गवा
७माळढोक (नान्नज)१९७९क्षेत्रफळाने सर्वात मोठे; माळढोक पक्षी
८देऊळगाव रेहेकुरी१९८०*काळवीट
९कोयना१९८५*शिवसागर जलाशय;
सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पाचा
भाग
१०भीमाशंकर१९८५*शेकरू (राज्यप्राणी); भीमा नदीचा उगम
११सागरेश्वर१९८५*मानवनिर्मित अभयारण्य; सांबर, चितळ
१२फणसाड१९८६*सदाहरित जंगल;
उडती खार
१३नांदूर मध्यमेश्वर१९८६*“महाराष्ट्राचे भरतपूर”;
रामसर स्थळ
१४जायकवाडी१९८६नाथसागर; स्थलांतरित
पक्षी
१५गौताळा-औटरमघाट१९८६बिबटा, अस्वल
१६कळसूबाई-हरिश्चंद्रगड१९८६*कळसूबाई हे राज्यातील सर्वात उंच शिखर
१७पैनगंगा१९८६*वाघ, बिबटा, निलगाय
१८अंधारी१९८६ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्पाचा भाग
१९अनेर धरण१९८६अनेर धरण परिसर
२०चपराळा१९८६घनदाट जंगल
२१मालवण (सागरी)१९८७भारतातील पहिले सागरी अभयारण्य;
सिंधुदुर्ग किल्ला
२२काटेपूर्णा१९८८काटेपूर्णा जलाशय; विदर्भ
२३भामरागड१९९७घनदाट जंगल
२४टिपेश्वर१९९७वाघ
२५नरनाळा१९९७नरनाळा किल्ल्याजवळ
२६ज्ञानगंगा१९९७ज्ञानगंगा नदी; बिबटा
२७मयुरेश्वर-सुपे१९९७राज्यातील सर्वात लहान वनक्षेत्र असलेल्या अभयारण्यांपैकी
२८वान१९९७मेळघाट परिसर
२९लोणार२०००*उल्कापाताने तयार झालेले सरोवर; रामसर स्थळ
३०उमरेड-करहांडला२०१२*वाघ, बिबटा
३१ठाणे खाडी (फ्लेमिंगो)२०१५*रोहित (फ्लेमिंगो) पक्षी; रामसर स्थळ
३२तुंगारेश्वरउपलब्ध नाहीपालघर जिल्ह्यातील जंगल
३३येडशी रामलिंग घाटउपलब्ध नाहीमराठवाडा

महाराष्ट्रातील अभयारण्ये — स्पर्धा परीक्षा सराव प्रश्नसंच PDF डाउनलोड करा.

महाराष्ट्रातील अभयारण्ये — FAQ (१० प्रश्न)


१. महाराष्ट्रातील पहिले वन्यजीव अभयारण्य कोणते आहे?

कोल्हापूर जिल्ह्यातील राधानगरी (दाजीपूर) वन्यजीव अभयारण्य हे महाराष्ट्रातील पहिले घोषित अभयारण्य मानले जाते (१९५८). हे प्रामुख्याने भारतीय गव्यांसाठी प्रसिद्ध आहे.

२. महाराष्ट्राचा राज्य प्राणी ‘शेकरू’ (भारतीय महाकाय खार) संवर्धनासाठी कोणते अभयारण्य ओळखले जाते?

पुणे आणि ठाणे जिल्ह्यांच्या सीमेवर सह्याद्रीच्या रांगेत असलेले भीमाशंकर वन्यजीव अभयारण्य शेकरू खारीच्या संवर्धनासाठी प्रसिद्ध आहे.

३. महाराष्ट्रातील पहिले सागरी अभयारण्य कोणते आणि ते कोठे आहे?

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मालवण सागरी अभयारण्य (स्थापना १९८७) हे महाराष्ट्रातील पहिले सागरी अभयारण्य आहे. येथे सागरी जीवसृष्टी व प्रवाळ परिसंस्थेचे संवर्धन केले जाते.

४. स्थलांतरित पक्ष्यांसाठी प्रसिद्ध असलेले ‘जायकवाडी पक्षी अभयारण्य’ कोणत्या भागात आहे?

गोदावरी नदीवरील जायकवाडी धरणाच्या परिसरात छत्रपती संभाजीनगर आणि अहिल्यानगर जिल्ह्यांच्या हद्दीत हे पक्षी अभयारण्य विस्तारलेले आहे. हिवाळ्यात येथे अनेक देशी व परदेशी स्थलांतरित पक्षी येतात.

५. ‘नांदूर मध्यमेश्वर’ हे अभयारण्य कशासाठी प्रसिद्ध आहे?

नाशिक जिल्ह्यातील गोदावरी आणि कादवा नद्यांच्या संगमावरील नांदूर मध्यमेश्वर हे महाराष्ट्रातील पहिले रामसर पाणथळ स्थळ असून ‘महाराष्ट्राचे भरतपूर’ म्हणून ओळखले जाते.

६. माळढोक पक्ष्याचे (Great Indian Bustard) अभयारण्य कोणत्या जिल्ह्यांत आढळते?

माळढोक पक्षी अभयारण्य प्रामुख्याने अहिल्यानगर आणि सोलापूर जिल्ह्यांत पसरलेले आहे (तसेच धाराशिव परिसरात नवीन माळढोक अभयारण्य क्षेत्र आहे).

७. मराठवाड्यातील ‘गौताळा औट्रमघाट अभयारण्य’ कोणत्या जिल्ह्यांत विस्तारलेले आहे?

गौताळा औट्रमघाट वन्यजीव अभयारण्य छत्रपती संभाजीनगर आणि जळगाव जिल्ह्यांच्या सीमेवर अजिंठा-सातमाळा डोंगररांगेत आहे. येथे वाघ, बिबट्या, अस्वल, हरणे आणि विविध पक्षी आढळतात.

८. ‘मेळघाट’ हे अभयारण्य कोणत्या जिल्ह्यात व पर्वतरांगेत आहे?

सातपुडा पर्वतरांगेतील अमरावती जिल्ह्यात मेळघाट अभयारण्य व व्याघ्र प्रकल्प आहे. हे घनदाट सागवान जंगल, वाघ आणि समृद्ध जैवविविधतेसाठी प्रसिद्ध आहे.

९. महाराष्ट्रातील पहिले मानवनिर्मित अभयारण्य कोणते?

सांगली जिल्ह्यातील सागरेश्वर अभयारण्य (यशवंतराव चव्हाण सागरेश्वर अभयारण्य) हे महाराष्ट्रातील पहिले मानवनिर्मित अभयारण्य मानले जाते.

१०. अभयारण्य, राष्ट्रीय उद्यान आणि संवर्धन राखीव क्षेत्र यांमध्ये काय फरक आहे?

वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ अंतर्गत ही संरक्षित क्षेत्रे घोषित केली जातात:

महाराष्ट्रातील अभयारण्ये ऑनलाइन टेस्ट येथे चालू करा.

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

majhishala.in