महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय उद्याने: नाव, जिल्हा, स्थापना वर्ष (MPSC)
“शेवटचे अद्यतन: नोव्हेंबर २०२६”

महाराष्ट्राला समृद्ध जैवविविधतेचा वारसा लाभला आहे. राज्यात वाघ, बिबटे, अस्वल, गवे, सांबर आणि विविध पक्षी यांसारख्या वन्यजीवांच्या संरक्षणासाठी राष्ट्रीय उद्यानांची स्थापना करण्यात आली आहे. ही उद्याने पूर्व विदर्भातील घनदाट जंगलांपासून सह्याद्री पर्वतरांगा आणि मुंबईसारख्या महानगरापर्यंत पसरलेली आहेत. राज्यात एकूण ६ राष्ट्रीय उद्याने आहेत. यांपैकी ताडोबा-अंधारी हे राज्यातील सर्वात जुने उद्यान मानले जाते.
महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय उद्याने-नाव-क्षेत्रफळ-जिल्हा
| अ. क्र. | उद्यानाचे नाव | क्षेत्रफळ (चौ. किमी) | जिल्हा |
|---|---|---|---|
| १ | ताडोबा-अंधारी राष्ट्रीय उद्यान | 116.55 | चंद्रपूर |
| २ | नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान | 133.88 | गोंदिया |
| ३ | पेंच राष्ट्रीय उद्यान | 257.26 | नागपूर |
| ४ | संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान | 103.84 | मुंबई उपनगर आणि ठाणे |
| ५ | गुगामल राष्ट्रीय उद्यान | 361.28 | अमरावती |
| ६ | चांदोली राष्ट्रीय उद्यान | 317.67 | सांगली (काही भाग कोल्हापूर, सातारा, रत्नागिरी) |
टीप: गुगामल उद्यान मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पाचा भाग आहे. चांदोली उद्यान सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पाचा भाग आहे.
महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय उद्याने स्थापना-वर्ष -वैशिष्ट्ये
| अ. क्र | राष्ट्रीय उद्यानाचे नाव | स्थापना वर्ष | वैशिष्ट्य / प्रमुख प्राणी |
|---|---|---|---|
| १ | ताडोबा-अंधारी | १९५५ | राज्यातील सर्वात जुने व सर्वात मोठे उद्यान; वाघांसाठी प्रसिद्ध; ताडोबा सरोवर व अंधारी नदी; प्रमुख प्राणी: वाघ, बिबटा, अस्वल, गवा |
| २ | नवेगाव | १९७५ | नवेगाव सरोवर; पक्ष्यांसाठी प्रसिद्ध; प्रमुख प्राणी: अस्वल, सांबर, चितळ, बिबटा |
| ३ | पेंच (जवाहरलाल नेहरू) | १९७५ | पेंच नदी; प्रमुख प्राणी: वाघ, बिबटा, गवा, सांबर, चितळ |
| ४ | संजय गांधी (बोरिवली) | १९८३ | मुंबई शहरातील उद्यान; कान्हेरी लेणी; प्रमुख प्राणी: बिबटा, हरीण, विविध पक्षी |
| ५ | गुगामल | १९७५ | मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पाचा भाग; प्रमुख प्राणी: वाघ, अस्वल, रानकुत्रा, उडती खार |
| ६ | चांदोली | २००४ | सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पाचा भाग; वारणा जलाशय; प्रमुख प्राणी: वाघ, बिबटा, गवा, शेकरू (मोठी खार) |
परीक्षेसाठी लक्षात ठेवण्याचे मुद्दे:
- सर्वात जुने: ताडोबा (१९५५)
- सर्वात नवीन: चांदोली (२००४)
- १९७५ मध्ये स्थापन झालेली दोन: नवेगाव आणि पेंच
- मुंबई शहरात असलेले: संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान
- गुगामल हे मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पाचा भाग आहे; मेळघाट हा महाराष्ट्रातील पहिला व्याघ्र प्रकल्प (१९७३-७४) आहे.
टीप: संजय गांधी उद्यानाची सुरुवात १९६९ मध्ये “बोरिवली राष्ट्रीय उद्यान” म्हणून झाली, पण १९८३ हे राष्ट्रीय उद्यान म्हणून घोषित केल्याचे वर्ष स्पर्धा परीक्षांमध्ये सामान्यतः धरले जाते.
महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय उद्याने-सराव प्रश्न संच PDF डाउनलोड करा.
FAQ : महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय उद्याने
महाराष्ट्रात ६ राष्ट्रीय उद्याने आहेत: संजय गांधी (मुंबई), ताडोबा-अंधारी (चंद्रपूर), नवेगाव (गोंदिया), गुगामल (अमरावती), पेंच (नागपूर) आणि चांदोली (सांगली).
ताडोबा-अंधारी हे सर्वात जुने (१९५५) आणि क्षेत्रफळाने मोठ्या उद्यानांपैकी एक आहे. ते चंद्रपूर जिल्ह्यात आहे आणि वाघांसाठी प्रसिद्ध आहे.
चांदोली राष्ट्रीय उद्यान (२००४) हे सर्वात नवीन आहे. ते सांगली जिल्ह्यात असून सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पाचा भाग आहे.
संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान (बोरिवली) मुंबई उपनगर आणि ठाणे जिल्ह्यांत पसरलेले आहे. येथे कान्हेरी लेणी आहेत आणि बिबट्याचे दर्शन होऊ शकते.
नवेगाव हे गोंदिया जिल्ह्यातील उद्यान नवेगाव सरोवर आणि पक्ष्यांसाठी प्रसिद्ध आहे. ते नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्पाचा भाग आहे.
राष्ट्रीय उद्यानात चराई, शेती आणि लाकूडतोड यांसारख्या मानवी क्रियांना पूर्ण बंदी असते. अभयारण्यात काही क्रियांना मर्यादित परवानगी मिळू शकते. दोन्हींची तरतूद वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, १९७२ मध्ये आहे.
गुगामल हे अमरावती जिल्ह्यातील मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पाचा भाग आहे.
“चांदोली” हे महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे राष्ट्रीय उद्यान आहे .