महाराष्ट्र राज्य माहिती: स्थापना, सीमा, विस्तार आणि ६ प्रशासकीय विभाग (३६ जिल्ह्यांसह)
लेखक: BBS | शेवटचे अद्यतन: १४ नोव्हेंबर २०२६
महाराष्ट्र राज्याची स्थापना १ मे १९६० रोजी झाली. मराठी भाषिकांचे स्वतंत्र राज्य असावे, या मागणीसाठी झालेल्या संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीचे हे फळ होते. या लेखात महाराष्ट्र राज्य माहिती,महाराष्ट्राची स्थापना, राजधानी, उपराजधानी, भाषा, विस्तार, सीमा आणि सहा प्रशासकीय विभाग व त्यांचे जिल्हे सोप्या मराठीत दिले आहेत. शिष्यवृत्ती आणि स्पर्धा परीक्षांच्या तयारीसाठी हे मुद्दे उपयुक्त ठरतील.
महाराष्ट्र राज्य: थोडक्यात माहिती
| घटक | माहिती |
| स्थापना | १ मे १९६० |
| राजधानी | मुंबई |
| उपराजधानी | नागपूर |
| राज्यभाषा | मराठी |
| क्षेत्रफळ | ३,०७,७१३ चौरस किमी (क्षेत्रफळात भारतात तिसरे) |
| लोकसंख्या (जनगणना २०११) | सुमारे ११.२४ कोटी (लोकसंख्येत भारतात दुसरे) |
| साक्षरता (२०११) | ८२.३४ % |
| लिंग गुणोत्तर (२०११) | दर १००० पुरुषांमागे ९२९ स्त्रिया |
| लोकसंख्येची घनता (२०११) | ३६५ व्यक्ती प्रति चौरस किमी |
| प्रशासकीय विभाग | ६ |
| जिल्हे | ३६ |
| समुद्रकिनारा | सुमारे ७२० किमी (पश्चिमेला, अरबी समुद्र) |
महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेची पार्श्वभूमी
स्वातंत्र्यानंतर देशातील राज्यांची रचना भाषेनुसार व्हावी, अशी मागणी जोर धरू लागली. १९५६ च्या राज्य पुनर्रचना कायद्यानुसार मुंबई राज्य तयार झाले. त्यात मराठी आणि गुजराती भाषिक प्रदेश एकत्र होते. याच काळात हैदराबाद संस्थानातील मराठवाडा आणि मध्य प्रांत व वऱ्हाडमधील विदर्भ हे भाग मुंबई राज्यात जोडले गेले.
मराठी भाषिकांचे स्वतंत्र राज्य आणि मुंबईसह महाराष्ट्र मिळावा, यासाठी संयुक्त महाराष्ट्र समितीच्या नेतृत्वाखाली मोठे आंदोलन झाले. या लढ्यात १०५ जणांनी हौतात्म्य पत्करले. शेवटी १९६० च्या मुंबई पुनर्रचना कायद्यानुसार मुंबई राज्याचे विभाजन होऊन १ मे १९६० रोजी महाराष्ट्र आणि गुजरात ही दोन स्वतंत्र राज्ये अस्तित्वात आली. यशवंतराव चव्हाण हे महाराष्ट्राचे पहिले मुख्यमंत्री होते. म्हणूनच १ मे हा दिवस “महाराष्ट्र दिन” म्हणून साजरा केला जातो.
राजधानी आणि उपराजधानी
राजधानी: मुंबई. मुंबई हे महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे शहर आहे. उद्योग, व्यापार आणि बँकिंगचे मोठे केंद्र असल्याने तिला भारताची आर्थिक राजधानी म्हटले जाते. राज्याच्या स्थापनेपासून मुंबई ही महाराष्ट्राची राजधानी आहे.
उपराजधानी: नागपूर. १९५३ च्या नागपूर कराराअंतर्गत विदर्भाला विशेष स्थान देण्याचे मान्य झाले होते. त्यानुसार नागपूरला उपराजधानीचा दर्जा आहे आणि विधिमंडळाचे हिवाळी अधिवेशन दरवर्षी नागपूरला घेतले जाते. नागपूर हे संत्र्यांसाठीही प्रसिद्ध आहे.
महाराष्ट्राची भाषा आणि बोली
महाराष्ट्राची राज्यभाषा मराठी आहे. प्रदेशानुसार मराठीच्या वेगवेगळ्या बोली बोलल्या जातात:
- कोकण: मालवणी, तसेच कोकणी भाषा बोलणारा समूह
- विदर्भ: वऱ्हाडी आणि पूर्व विदर्भात झाडीबोली
- खानदेश (उत्तर महाराष्ट्र): अहिराणी
- आदिवासी भाग: भिली, गोंडी, वारली अशा अनेक आदिवासी भाषा
महाराष्ट्राचा विस्तार
क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने महाराष्ट्र हे राजस्थान आणि मध्य प्रदेशनंतर देशातील तिसरे मोठे राज्य आहे. राज्याचे एकूण क्षेत्रफळ ३,०७,७१३ चौरस किलोमीटर आहे. राज्याची दक्षिण-उत्तर लांबी सुमारे ७०० किमी आणि पूर्व-पश्चिम रुंदी सुमारे ८०० किमी आहे. पश्चिमेला अरबी समुद्राचा सुमारे ७२० किमी लांबीचा किनारा लाभला आहे. हा किनारा कोकणात पसरलेला आहे.
महाराष्ट्राच्या सीमा
| दिशा | शेजारचे राज्य / प्रदेश |
| पश्चिम | अरबी समुद्र |
| उत्तर | मध्य प्रदेश |
| वायव्य | गुजरात आणि दादरा व नगर हवेली व दमण व दीव (केंद्रशासित प्रदेश) |
| पूर्व | छत्तीसगड |
| आग्नेय | तेलंगणा |
| दक्षिण | कर्नाटक |
| नैऋत्य | गोवा |
म्हणजेच महाराष्ट्राला सहा राज्ये आणि एक केंद्रशासित प्रदेश यांच्या सीमा लागून आहेत. गोवा हे भारतातील क्षेत्रफळाने सर्वात लहान राज्य आहे. दादरा आणि नगर हवेली व दमण आणि दीव हे दोन केंद्रशासित प्रदेश २०२० पासून एकत्र करून एकच केंद्रशासित प्रदेश करण्यात आला आहे.
महाराष्ट्राचे प्रशासकीय विभाग
राज्यकारभार सोपा व्हावा आणि लोकांची सरकारी कामे जवळच्या ठिकाणी व्हावीत, यासाठी राज्याचे सहा प्रशासकीय विभाग केले आहेत. प्रत्येक विभागाचे प्रमुख म्हणून विभागीय आयुक्त काम पाहतात.
| क्र. | विभाग | मुख्यालय | जिल्ह्यांची संख्या | जिल्हे |
| १ | कोकण | नवी मुंबई | ७ | मुंबई शहर, मुंबई उपनगर, ठाणे, पालघर, रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग |
| २ | पुणे (पश्चिम महाराष्ट्र) | पुणे | ५ | पुणे, सातारा, सांगली, सोलापूर, कोल्हापूर |
| ३ | नाशिक (उत्तर महाराष्ट्र) | नाशिक | ५ | नाशिक, धुळे, जळगाव, अहिल्यानगर, नंदुरबार |
| ४ | छत्रपती संभाजीनगर (मराठवाडा) | छत्रपती संभाजीनगर | ८ | छत्रपती संभाजीनगर, जालना, बीड, परभणी, हिंगोली, लातूर, नांदेड, धाराशिव |
| ५ | अमरावती (पश्चिम विदर्भ) | अमरावती | ५ | अमरावती, अकोला, यवतमाळ, बुलढाणा, वाशिम |
| ६ | नागपूर (पूर्व विदर्भ) | नागपूर | ६ | नागपूर, वर्धा, भंडारा, गोंदिया, चंद्रपूर, गडचिरोली |
एकूण जिल्हे: ७ + ५ + ५ + ८ + ५ + ६ = ३६.
१. कोकण विभाग
पश्चिमेकडील समुद्रकिनाऱ्यालगतचे सात जिल्हे मिळून कोकण विभाग बनतो. राजधानी मुंबई याच विभागात आहे. पालघर हा जिल्हा ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून १ ऑगस्ट २०१४ रोजी नव्याने तयार झाला. विभागीय आयुक्त कार्यालय नवी मुंबई येथे आहे. आंबा, काजू, नारळ आणि मासेमारी ही या भागाची ओळख आहे.
२. पुणे विभाग (पश्चिम महाराष्ट्र)
हा पाच जिल्ह्यांचा विभाग असून त्याचे मुख्यालय पुणे आहे. पुणे शहराला “सांस्कृतिक राजधानी” आणि “विद्येचे माहेरघर” म्हटले जाते. ऊस, साखर कारखाने आणि सहकारी चळवळीसाठी हा भाग ओळखला जातो.
३. नाशिक विभाग (उत्तर महाराष्ट्र)
नाशिक, धुळे, जळगाव, अहिल्यानगर आणि नंदुरबार या पाच जिल्ह्यांचा हा विभाग आहे. द्राक्षे, कांदा आणि केळी यांचे उत्पादन येथे मोठ्या प्रमाणावर होते. नाशिक हे द्राक्षांचे आगार म्हणून प्रसिद्ध आहे. खानदेश हा याच विभागातील प्रदेश आहे.
४. छत्रपती संभाजीनगर विभाग (मराठवाडा)
आठ जिल्हे असलेला हा राज्यातील सर्वाधिक जिल्ह्यांचा विभाग आहे. सिंचनाच्या सोयी तुलनेने कमी असल्याने हा भाग दुष्काळप्रवण मानला जातो. अजिंठा-वेरूळ लेण्यांसारखी अनेक प्रेक्षणीय आणि ऐतिहासिक स्थळे या विभागात आहेत. विभागाचे मुख्यालय छत्रपती संभाजीनगर (पूर्वीचे औरंगाबाद) आहे.
५. अमरावती विभाग
अमरावती, अकोला, यवतमाळ, बुलढाणा आणि वाशिम हे पाच जिल्हे या विभागात येतात. अमरावती विभाग आणि नागपूर विभाग मिळून विदर्भ ओळखला जातो. कापूस आणि संत्र्याचे उत्पादन या भागात मोठे आहे.
६. नागपूर विभाग
नागपूर, वर्धा, भंडारा, गोंदिया, चंद्रपूर आणि गडचिरोली हे सहा जिल्हे या विभागात आहेत. चंद्रपूर, गोंदिया आणि गडचिरोली जिल्ह्यांत घनदाट जंगले, खनिजसंपत्ती आणि वन्यजीवन मोठ्या प्रमाणात आढळते. विभागाचे मुख्यालय आणि राज्याची उपराजधानी नागपूर हेच आहे.
स्पर्धा परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- महाराष्ट्राची स्थापना १ मे १९६०; पहिले मुख्यमंत्री यशवंतराव चव्हाण.
- राज्यात ६ प्रशासकीय विभाग आणि ३६ जिल्हे.
- सर्वाधिक जिल्हे छत्रपती संभाजीनगर विभागात (८), त्यानंतर कोकण (७).
- सर्वात नवा जिल्हा पालघर (२०१४ मध्ये स्थापन).
- क्षेत्रफळात भारतात तिसरा आणि लोकसंख्येत दुसरा क्रमांक.
- समुद्रकिनारा सुमारे ७२० किमी, तो कोकणात.
- शेजारी: ६ राज्ये आणि १ केंद्रशासित प्रदेश.
- नावे बदललेले जिल्हे: औरंगाबाद → छत्रपती संभाजीनगर, उस्मानाबाद → धाराशिव, अहमदनगर → अहिल्यानगर.
सराव प्रश्न (MCQ)
१. महाराष्ट्र राज्याची स्थापना कधी झाली? (अ) १ ऑगस्ट १९४७ (ब) १ मे १९६० (क) २६ जानेवारी १९५० (ड) १५ ऑगस्ट १९६०
२. महाराष्ट्राची उपराजधानी कोणती? (अ) पुणे (ब) नाशिक (क) नागपूर (ड) अमरावती
३. महाराष्ट्रात एकूण प्रशासकीय विभाग किती आहेत? (अ) ४ (ब) ५ (क) ६ (ड) ७
४. सर्वाधिक जिल्हे कोणत्या विभागात आहेत? (अ) कोकण (ब) पुणे (क) नागपूर (ड) छत्रपती संभाजीनगर
५. पुणे विभागात खालीलपैकी कोणता जिल्हा येत नाही? (अ) सातारा (ब) सांगली (क) नाशिक (ड) कोल्हापूर
६. पालघर जिल्हा कोणत्या वर्षी अस्तित्वात आला? (अ) २००० (ब) २००८ (क) २०१४ (ड) २०१९
७. महाराष्ट्राच्या समुद्रकिनाऱ्याची लांबी सुमारे किती आहे? (अ) ५२० किमी (ब) ७२० किमी (क) ९२० किमी (ड) ११२० किमी
८. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत किती जणांनी हौतात्म्य पत्करले? (अ) ५१ (ब) ८१ (क) १०५ (ड) १२५
९. विधिमंडळाचे हिवाळी अधिवेशन कोठे घेतले जाते? (अ) मुंबई (ब) नागपूर (क) पुणे (ड) छत्रपती संभाजीनगर
१०. महाराष्ट्राचे पहिले मुख्यमंत्री कोण? (अ) यशवंतराव चव्हाण (ब) वसंतराव नाईक (क) शंकरराव चव्हाण (ड) वसंतदादा पाटील
उत्तरे: १-ब, २-क, ३-क, ४-ड, ५-क, ६-क, ७-ब, ८-क, ९-ब, १०-अ
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
महाराष्ट्रात एकूण किती जिल्हे आहेत? महाराष्ट्रात ३६ जिल्हे आणि ६ प्रशासकीय विभाग आहेत.
महाराष्ट्राची राजधानी आणि उपराजधानी कोणती? राजधानी मुंबई आणि उपराजधानी नागपूर आहे.
महाराष्ट्राचे क्षेत्रफळ किती आहे? ३,०७,७१३ चौरस किलोमीटर. क्षेत्रफळात महाराष्ट्र भारतात तिसऱ्या क्रमांकावर आहे.
महाराष्ट्राला किती राज्यांच्या सीमा लागून आहेत? गुजरात, मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, तेलंगणा, कर्नाटक आणि गोवा ही सहा राज्ये, तसेच दादरा व नगर हवेली व दमण व दीव हा केंद्रशासित प्रदेश.
महाराष्ट्र दिन का साजरा केला जातो? १ मे १९६० रोजी मराठी भाषिकांचे स्वतंत्र महाराष्ट्र राज्य अस्तित्वात आले, त्याच्या स्मरणार्थ.