महाराष्ट्रातील व्याघ्र प्रकल्प: यादी, जिल्हा, क्षेत्रफळ व वर्ष

वाघांच्या संरक्षणासाठी १९७३ मध्ये केंद्र सरकारने प्रोजेक्ट टायगर ही योजना सुरू केली. या योजनेअंतर्गत देशभरात व्याघ्र प्रकल्प घोषित केले जातात आणि त्यांचे व्यवस्थापन राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या (NTCA) देखरेखीखाली होते. महाराष्ट्रात NTCA च्या अंतर्गत सहा व्याघ्र प्रकल्प आहेत. हे प्रकल्प मुख्यतः पूर्व विदर्भातील घनदाट जंगलांत आणि पश्चिम घाटातील सह्याद्री परिसरात आहेत. मेळघाट हा महाराष्ट्रातील व्याघ्र प्रकल्प पहिला आणि सर्वात मोठा व्याघ्र प्रकल्प आहे.
महाराष्ट्रातील व्याघ्र प्रकल्प
| अ. क्र. | व्याघ्र प्रकल्पाचे नाव | जिल्हा | एकूण क्षेत्रफळ (चौ. किमी) |
|---|---|---|---|
| १ | मेळघाट | अमरावती | २,७६८.५२ |
| २ | ताडोबा-अंधारी | चंद्रपूर | १,७२७.५९ |
| ३ | नवेगाव-नागझिरा | गोंदिया आणि भंडारा | १,८९४.९४ |
| ४ | सह्याद्री | कोल्हापूर, सांगली, सातारा, रत्नागिरी | १,१६५.५७ |
| ५ | पेंच (महाराष्ट्र भाग) | नागपूर | ७४१.२२ |
| ६ | बोर | वर्धा | ८१६.२७ |
परीक्षेसाठी लक्षात ठेवण्याचे मुद्दे
- पहिला व्याघ्र प्रकल्प: मेळघाट (१९७३-७४). तो आकाराने सर्वात मोठाही आहे.
- सर्वात लहान: बोर (वर्धा). तो सर्वात नवीन (२०१२) व्याघ्र प्रकल्पही आहे.
- सर्वात जास्त जिल्ह्यांत पसरलेला: सह्याद्री, जो चार जिल्ह्यांत आहे. त्यात कोयना आणि चांदोली यांचा समावेश आहे.
- नवेगाव-नागझिरा हा २०१३-१४ मध्ये घोषित झाला.
महाराष्ट्रातील व्याघ्र प्रकल्प-सराव प्रश्न संच PDF साठी येथे क्लिक करा.
महाराष्ट्रातील व्याघ्र प्रकल्प (स्थापना वर्ष व वैशिष्ट्ये)
| अ. क्र. | व्याघ्र प्रकल्पाचे नाव | स्थापना वर्ष | वैशिष्ट्य / प्रमुख प्राणी |
|---|---|---|---|
| १ | मेळघाट | १९७३-७४ | महाराष्ट्रातील पहिला आणि सर्वात मोठा व्याघ्र प्रकल्प; गाविलगड टेकड्या, सातपुडा पर्वतरांग; गुगामल राष्ट्रीय उद्यान याचाच भाग; प्रमुख प्राणी: वाघ, बिबटा, अस्वल, रानकुत्रा, उडती खार |
| २ | ताडोबा-अंधारी | १९९३-९४ | ताडोबा सरोवर व अंधारी नदी; वाघांच्या दर्शनासाठी सर्वाधिक प्रसिद्ध; प्रमुख प्राणी: वाघ, बिबटा, अस्वल, गवा, रानकुत्रा |
| ३ | पेंच | १९९८-९९ | पेंच नदी; रुडयार्ड किपलिंगच्या “जंगल बुक” शी जोडला जाणारा परिसर; मध्य प्रदेशातील पेंचला लागून; प्रमुख प्राणी: वाघ, बिबटा, गवा, सांबर, चितळ |
| ४ | सह्याद्री | २०१० | पश्चिम घाटातील प्रकल्प; कोयना अभयारण्य व चांदोली राष्ट्रीय उद्यान यांचा समावेश; कोयना व वारणा जलाशय; प्रमुख प्राणी: वाघ, बिबटा, गवा, शेकरू (मोठी खार) |
| ५ | नवेगाव-नागझिरा | २०१३ | नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान व नागझिरा अभयारण्य यांचा समावेश; सरोवरे व पक्षीवैविध्य; प्रमुख प्राणी: वाघ, बिबटा, अस्वल, गवा, सांबर |
| ६ | बोर | २०१२ | सर्वात लहान आणि सर्वात नवीन व्याघ्र प्रकल्प; बोर जलाशय; प्रमुख प्राणी: वाघ, बिबटा, रानकुत्रा, सांबर |
परीक्षेसाठी लक्षात ठेवण्याचे मुद्दे:
- पहिला: मेळघाट (१९७३-७४)
- शेवटचा (सहावा): बोर (२०१४)
- पश्चिम घाटातील एकमेव: सह्याद्री
- वर्ष क्रम: मेळघाट → ताडोबा → पेंच → सह्याद्री → नवेगाव-नागझिरा → बोर
- सर्वात लहान: बोर, सर्वात मोठा: मेळघाट
- विदर्भातील: सह्याद्री वगळता उरलेले पाचही
महाराष्ट्रातील अभयारण्ये-यांची संपूर्ण माहिती जाणून घ्या.
महाराष्ट्रातील व्याघ्र प्रकल्प – स्पर्धा परीक्षा सराव प्रश्नसंच
1. महाराष्ट्रातील सर्वात जुना आणि सर्वात मोठा व्याघ्र प्रकल्प कोणता?
2. मेळघाट व्याघ्र प्रकल्प कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
3. भारतातील पहिल्या नऊ व्याघ्र प्रकल्पांपैकी महाराष्ट्रातील कोणता प्रकल्प 1973-74 मध्ये सुरू झाला?
4. ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्प कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
5. पेंच व्याघ्र प्रकल्प कोणत्या दोन जिल्ह्यांत विस्तारलेला आहे?
6. बोर व्याघ्र प्रकल्प कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
7. नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्प कोणत्या जिल्ह्यांत विस्तारलेला आहे?
8. सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प मुख्यत्वे कोणत्या जिल्ह्यांत आहे?
9. महाराष्ट्रातील सर्वात नवीन (सहावा) व्याघ्र प्रकल्प कोणता?
10. महाराष्ट्रात एकूण किती व्याघ्र प्रकल्प आहेत? (सध्याच्या माहितीनुसार)
11. ‘प्रोजेक्ट टायगर’ (व्याघ्र प्रकल्प) ही योजना भारतात कोणत्या वर्षी सुरू झाली?
12. मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पातून कोणती नदी वाहते?
13. ताडोबा अभयारण्याचे नाव कोणत्या आदिवासी देवतेवरून पडले असे मानले जाते?
14. ‘अंधारी’ हा शब्द ताडोबा-अंधारी प्रकल्पात कशाचा संदर्भ देतो?
15. पेंच व्याघ्र प्रकल्पाला कोणत्या साहित्यिक पात्राशी जोडले जाते, ज्याची कथा येथे घडते?
16. महाराष्ट्रातील व्याघ्र प्रकल्प व्यवस्थापन कोणत्या केंद्रीय संस्थेच्या मार्गदर्शनाखाली चालते?
17. राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरण (NTCA) ची स्थापना कोणत्या कायद्यांतर्गत झाली?
18. नवेगाव-नागझिरा परिसरातील प्रसिद्ध तलावाचे नाव काय?
19. कोणता व्याघ्र प्रकल्प ‘विदर्भाचा अभिमान’ म्हणून ओळखला जातो आणि सर्वाधिक पर्यटक येथे भेट देतात?
20. व्याघ्र प्रकल्पातील ‘कोअर झोन’ (गाभा क्षेत्र) चे महत्त्व काय आहे?
उत्तरसूची
प्र. क्र. उत्तर प्र. क्र. उत्तर
1 (B) मेळघाट 11 (B) 1973
2 (B) अमरावती 12 (B) तापी (उपनद्यांसह)
3 (C) मेळघाट 13 (A) तारू
4 (D) चंद्रपूर 14 (A) अंधारी नदी
5 (B) नागपूर व छिंदवाडा 15 (B) मोगली
6 (A) वर्धा 16 (B) NTCA
7 (A) गोंदिया व भंडारा 17 (C) वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम
8 (A) कोल्हापूर, सातारा, सांगली, रत्नागिरी 18 (A) नवेगाव बांध
9 (A) बोर 19 (B) ताडोबा-अंधारी
10 (C) 6 20 (B) संरक्षित गाभा क्षेत्र
महाराष्ट्रातील व्याघ्र प्रकल्प: FAQ
महाराष्ट्रात ६ व्याघ्र प्रकल्प आहेत: मेळघाट, ताडोबा-अंधारी, पेंच, सह्याद्री, नवेगाव-नागझिरा आणि बोर. यांपैकी पाच विदर्भात आहेत, तर सह्याद्री हा पश्चिम घाटात आहे.
मेळघाट (अमरावती जिल्हा) हा महाराष्ट्रातील पहिला व्याघ्र प्रकल्प आहे. तो १९७३-७४ मध्ये सुरू झाला. प्रोजेक्ट टायगर योजनेअंतर्गत देशात सुरू झालेल्या पहिल्या नऊ प्रकल्पांपैकी तो एक होता.
मेळघाट हा क्षेत्रफळाने सर्वात मोठा व्याघ्र प्रकल्प आहे. त्याचे एकूण क्षेत्रफळ सुमारे २,७६८ चौ. किमी आहे. यात गाभा आणि बफर क्षेत्र दोन्ही येते.
बोर (वर्धा जिल्हा) हा सर्वात लहान आणि सर्वात नवीन (२०१४) व्याघ्र प्रकल्प आहे.
तो चंद्रपूर जिल्ह्यात आहे. तेथे वाघांचे दर्शन होण्याची शक्यता तुलनेने जास्त असल्याने तो पर्यटकांमध्ये खूप प्रसिद्ध आहे. यात ताडोबा सरोवर आणि अंधारी नदी आहे.
सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प कोल्हापूर, सांगली, सातारा आणि रत्नागिरी या जिल्ह्यांत पसरलेला आहे. त्यात कोयना अभयारण्य आणि चांदोली राष्ट्रीय उद्यान यांचा समावेश आहे.
पेंच व्याघ्र प्रकल्प महाराष्ट्र आणि मध्य प्रदेश या दोन राज्यांत आहे. महाराष्ट्रातील भाग नागपूर जिल्ह्यात येतो.
गुगामल राष्ट्रीय उद्यान हे मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पाचा भाग आहे. तेथे वाघ, अस्वल आणि उडती खार आढळते.
व्याघ्र प्रकल्प हा वाघांच्या संवर्धनासाठी असतो आणि त्याचे व्यवस्थापन राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या (NTCA) देखरेखीखाली होते. राष्ट्रीय उद्यान हे वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, १९७२ अंतर्गत घोषित केलेले संरक्षित क्षेत्र आहे. एका व्याघ्र प्रकल्पात राष्ट्रीय उद्यान आणि अभयारण्य दोन्ही येऊ शकतात.
वाघांच्या संख्येत होणारी घट थांबवण्यासाठी केंद्र सरकारने १९७३ मध्ये सुरू केलेली योजना म्हणजे प्रोजेक्ट टायगर. यात वाघांसाठी विशेष संरक्षित क्षेत्रे घोषित केली जातात.
गाभा क्षेत्रात (core area) मानवी हस्तक्षेपाला जवळजवळ पूर्ण बंदी असते. बफर क्षेत्र हे गाभ्याभोवतीचे क्षेत्र असते, जिथे स्थानिकांच्या काही क्रियांना नियंत्रित परवानगी असते.