महाराष्ट्र प्राथमिक शिष्यवृत्ती संपूर्ण अभ्यासक्रम इ. 4 थी

महाराष्ट्र प्राथमिक शिष्यवृत्ती अभ्यासक्रम इ. 4 थी परीक्षेच्या बाबतीत महाराष्ट्र शासनाने शैक्षणिक वर्ष 2025-26 पासून शिष्यवृत्ती परीक्षेच्या संरचनेत महत्त्वाचे बदल केले आहेत. आता शिष्यवृत्ती परीक्षा इयत्ता ४ थी आणि शिष्यवृत्ती परीक्षा इयत्ता ७ वी या स्तरावर घेतली जाणार आहे. महाराष्ट्र राज्य परीक्षा परिषद, पुणे यांनी या परीक्षांचा अधिकृत अभ्यासक्रम नुकताच जाहीर केला आहे.
इयत्ता ४ थी शिष्यवृत्ती परीक्षा स्वरूप
| पेपर क्र. | विषय | प्रश्न संख्या | गुण | वेळ |
| १ | प्रथम भाषा | २५ | ५० | ०१ तास ३० मिनिटे |
| गणित | ५० | १०० | ||
| एकूण | ७५ | १५० | ||
| २ | तृतीय भाषा | २५ | ५० | ०१ तास ३० मिनिटे |
| बुध्दीमत्ता चाचणी | ५० | १०० | ||
| एकूण | ७५ | १५० |
सर्व प्रश्न वस्तुनिष्ठ आणि बहुपर्यायी स्वरूपाचे असतील. प्रत्येक प्रश्नासाठी ४ पर्यायांपैकी एकच पर्याय अचूक असेल. परीक्षेत बहुसंच (A, B, C, D) प्रश्नसंच पुरविले जातील.
महाराष्ट्र प्राथमिक शिष्यवृत्ती परीक्षा विस्तृत अभ्यासक्रम
१. प्रथम भाषा (मराठी/उर्दू/हिंदी इत्यादी)
महाराष्ट्र राज्य शैक्षणिक संशोधन व प्रशिक्षण परिषद, पुणे यांनी तयार केलेल्या इयत्ता १ ली ते इयत्ता ४ थी च्या पाठ्यक्रमावर आधारित अभ्यासक्रम असेल.
| अनु.क्र. | घटक | उपघटक | भारांश |
| १ | आकलन (Comprehension) | १ . उतारा व त्यावर आधारित प्रश्न २. कविता व त्यावर आधारित प्रश्न ३. संवादावर आधारित प्रश्न ४. सुसंगत वाक्यांचा परिच्छेद ५. जाहिरातीवर आधारित प्रश्न | २४% |
| २ | शब्दसंपत्तीवरील प्रभुत्व (Vocabulary) | १. समानार्थी शब्द २. विरुद्धार्थी शब्द ३. समूहदर्शक शब्द ४. शब्दसमूह बद्दल एक शब्द ५. अलंकारिक शब्द ६. जोडशब्द ७. शब्द कोंडी ८. एकाच शब्दाचे भिन्न अर्थ शोधणे ९. अक्षर जुळवून अर्थपूर्ण शब्द तयार करणे १० पिल्लूदर्शक, घरदर्शक, ध्वनिदर्शक शब्द ११. म्हणी १२ वाक्प्रचार | ४०% |
| ३ | कार्यात्मक व्याकरण (Functional Grammar) | वर्णमाला शब्दकोशाप्रमाणे शब्दांचा क्रम लावणे शब्दांच्या जाती लिंग वचन काल विराम चिन्ह वाक्यांची भाग शुद्ध व अशुद्ध शब्द प्रत्यक्ष घटीं व उपसर्ग घटित शब्द | ३२% |
| ४ | भाषाविषयक सामान्य ज्ञान (Language-based General Knowledge) | लेखक, कवी, ग्रंथ, टोपण नावे, खेळ खेळाडू, दिनविशेष, विविध पुरस्कार, पदवी किताब | ४% |
२. गणित
| अ. क्र. | घटक | उपघटक | भारांश |
| 1. | संख्याज्ञान | 1. आंतरराष्ट्रीय संख्याचिन्हे वाचन व लेखन, 2. पाच अंकापर्यंतच्या संख्यांचे वाचन व लेखन 3. अंकांची दर्शनी किंमत, स्थानिक किंमत, विस्तारित मांडणी, 4. मोठ्यात मोठी व लहानात लहान संख्या 5. संख्याचा चढता क्रम व उतरता क्रम, तुलना, 6. 1 ते 100 संख्यावर आधारित प्रश्न. 7. सम, विषम संख्या, 8.1 ते 100 मधील मूळ, संयुक्त, त्रिकोणी व चौरस संख्या | 16% |
| 2. | संख्यांवरील क्रिया | 1. बेरीज (पाच अंकी संख्यापर्यंत) हातच्याची बेरीज, शाब्दिक उदाहरणे. 2. वजाबाकी (पाच अंकी संख्यापर्यंत) हातच्याची वजाबाकी, शाब्दिक उदाहरणे. 3. गुणाकार (तीन अंकी गुणिले दोन अंकी संख्यापर्यंत) शाब्दिक उदाहरणे. 4. भागाकार (तीन अंकी भागिले दोन अंकी संख्यापर्यंत) शाब्दिक उदाहरणे. | 20% |
| 3. | अपूर्णांक | 1. अपूर्णांकाचे अर्थ, वाचन व लेखन. 2. व्यवहारी अपूर्णांक समच्छेद अपूर्णांक, भिन्नच्छेद अपूर्णांक, अपूर्णांकाचा लहानमोठेपणा, चढता उतरता क्रम. 3. अंशाधिक, छेदाधिक व पूर्णांकयुक्त अपूर्णांक, तुलना व परस्पर रुपांतर. | 12% |
| 4. | मापन / महत्त्वमापन | 1. लांबी, वस्तुमान, धारकता एककाचे परस्पर रूपांतर, बेरीज, वजाबाकी व शाब्दिक उदाहरणे 2. कालमापन : घड्याळ (मध्यान्हपूर्व, माध्यान्होत्तर) तास, मिनिटे परस्पर रुपांतर 3. दिनदर्शिका, 4. कागदमापन 5. नाणी – नोटा (रुपये-पैसे) परस्पर रुपांतर, मूलभूत क्रियांवर आधारित शाब्दिक उदाहरणे. | 20% |
| 5. | आकृतिबंध | 1. भौमितिक आकार, 2. विविध मुक्तहस्त आकृत्या, 3. संख्या | 08% |
| 6. | भूमिती | 1. कोन व त्यांचे प्रकार (काटकोन, लघुकोन, विशालकोन), 2. सममिती, 3. शिरोबिंदू, बाजू : त्रिकोण, चौरस, आयत 4. वर्तुळ : त्रिज्या, जीवा, व्यास, केंद्र, कड (परीघ), अंतर्भाग, बाह्यभाग, 5. परिमिती – त्रिकोण, आयत, चौरस 6. क्षेत्रफळ – आयत, चौरस, 7. त्रिमिती वस्तू व घडणी, 8. दंडगोल, शंकू व गोल (कडा व कोपरे) 9. इष्टिकाचिती व घन (कडा, शिरोबिंदू, पृष्ठे) | 18% |
| 7. | चित्रालेख | 1. चित्ररुप माहितीचे आकलन | 06% |
३. तृतीय भाषा – इंग्रजी
| Sr.No. | Unit | Sub Units | Weigh tage |
| 1. | Letters of Alphabets | 1. Associating the name of a letter with its sound. 2. Formation of words using given alphabets. | 04% |
| 2. | Vocabulary | 1. Correlating words with pictures (action words, describing words) 2. Rhyming words 3. Opposite words 4. Word register 5. Finding small words from the given bigger word. 6. Contracted Forms,7. Dictionary Skills,8. Parts of human body, plants, animals. 9. Names of birds and animals, their living places and sounds. 10. Comparisons (as…. as….) 11. Names of colours, things, shapes, vegetables, fruits, games. | 28% |
| 3. | Punctuation Marks | 1. Capitalization,2. Comma,3. Full stop,4. Question Mark 5. Apostrophe, 6. Exclamation mark | 12% |
| 4. | Numerical Information | 1. Days of the week., 2. Months of the year. 3. Cardinal, Ordinal numbers. 4. Showing the directions and subdirections, Map reading. | 12% |
| 5. | Creative Thinking | 1. Writing familiar / related words with the given clues or pictures. 2. Mottos, Messages. 3. Solving puzzles with the given clues. 4. Solving riddles with the given clues. | 12% |
| 6. | Stock Expressions | 1. Greetings. 2. Correlation between instructions, expressions and pictures. | 08% |
| 7. | Grammar | 1. Nouns, 2. Pronouns, 3. Adverbs, 4. Prepositions, 5. Articles 6. Tenses (Simple Present, Simple Past, Simple Future), 7. Singular and Plural. | 16% |
| 8. | Comprehen sion | 1. Prose (Upto 20 words) | 08% |
४. बुद्धिमत्ता चाचणी (Intelligence Test)
| अ. क्र. | घटक | उपघटक | भारांश |
| १ | आकलन | १. सूचनापालन : जोडाक्षरे, शब्द, अक्षर, २. संख्यामालिका, ३. इंग्रजी अक्षरमाला | ०८% |
| २ | वर्गीकरण | १. शब्दसंग्रह, २. आकृत्या, ३. संख्या, ४. इंग्रजी अक्षरमाला | १०% |
| ३ | समसंबंध | १. शब्दसंग्रह, २. आकृत्या, ३. संख्या, ४. इंग्रजी अक्षरमाला | १०% |
| ४ | क्रम ओळखणे | १. संख्या, २. आकृत्यांची मालिका, ३. चिन्हांची मालिका, ४. चुकीचे पद ओळखणे (संख्या) | १०% |
| ५ | गटाशी जुळणारे पद | १. शब्दसंग्रह, २. आकृत्या, ३. संख्या, ४. इंग्रजी अक्षरमाला | ०८% |
| ६ | जलप्रतिबिंब | १. आकृत्या, २. अंक, ३. अक्षरे | ०४% |
| ७ | आरशातील प्रतिमा | १. आकृत्या, २. अंक, ३. अक्षरे | ०४% |
| ८ | समान पद ओळखणे | १. आकृत्या | ०४% |
| ९ | तर्कसंगती व अनुमान | १. भाषिक : वय, तुलना, नावात बदल, नाती. २. अभाषिक : आकृत्या मोजणे त्रिकोण, चौकोन, चौरस, आयत, रेषाखंड, कोन, घनाकृती ठोकळे इत्यादी. | १४% |
| १० | कूटप्रश्न | १. रांगेतील स्थान, २. दिशा, ३. दिनदर्शिका, ४. वेन आकृती, ५. चौरस, वर्तुळ, त्रिकोण इत्यादी आकृत्यांमधील संख्या. | १८% |
| ११ | सांकेतिक भाषा | • शब्द, संख्या, चिन्हे यांचा परस्पर वापर | ०८% |
| १२ | विशेष प्रश्न | • भावनिक व सामाजिक बुध्दिमत्ता | ०२% |
महाराष्ट्र प्राथमिक शिष्यवृत्ती अभ्यासक्रम परीक्षेची तयारी कशी करावी?
अभ्यासाची योजना
- पाठ्यपुस्तके: इयत्ता १ ली ते ४ थीची मराठी, गणित, इंग्रजी ही पाठ्यपुस्तके पूर्णपणे अभ्यासावीत.
- सराव प्रश्नपत्रिका: मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका सोडवाव्यात.
- बुद्धिमत्ता सराव: रोजच्या सरावाने बुद्धिमत्ता चाचणीची तयारी करावी.
- वेळेचे व्यवस्थापन: ९० मिनिटांत ७५ प्रश्न सोडवण्याचा सराव करावा.
अभ्यासाचे स्त्रोत
- महाराष्ट्र राज्य परीक्षा परिषदेचे अधिकृत संकेतस्थळ
- राज्य शैक्षणिक संशोधन व प्रशिक्षण परिषदेची पाठ्यपुस्तके
- विविध प्रकाशकांच्या शिष्यवृत्ती सराव पुस्तका
- ऑनलाइन सराव प्रश्नपत्रिका
महाराष्ट्र राज्य परीक्षा परिषद, पुणे यांच्यामार्फत घेतली जाणारी इयत्ता ४ थी प्राथमिक शिष्यवृत्ती परीक्षा विद्यार्थ्यांना स्पर्धा परीक्षेचा अनुभव देण्यासाठी आणि आर्थिक मदत करण्यासाठी उपयुक्त ठरते. हा अभ्यासक्रम इयत्ता १ ली ते ४ थी या पाठ्यक्रमावर आधारित असल्याने नियमित अभ्यास करणारे विद्यार्थी चांगली कामगिरी करू शकतात.
विद्यार्थ्यांनी नियमित सराव, वेळेचे योग्य व्यवस्थापन आणि सर्व विषयांवर समान भर देऊन या परीक्षेची तयारी करावी. मुख्याध्यापक, शिक्षक आणि पालकांनी विद्यार्थ्यांना योग्य मार्गदर्शन करावे जेणेकरून जास्तीत जास्त विद्यार्थी या शिष्यवृत्ती परीक्षेत यशस्वी होऊन शैक्षणिक प्रगती करू शकतील.
महाराष्ट्र राज्य परीक्षा परिषदेचे अधिकृत संकेतस्थळ नियमितपणे तपासा आणि अद्ययावत माहितीसाठी शाळा प्रशासनाशी संपर्कात राहा.